Ziek of niet, de Participatiewet is genadeloos

0
567
ziekenhuisbed | ©JPL

Veel bijstandsontvangers zijn ziek, maar ondanks ernstige aandoeningen als kanker, aids of een dwarslaesie komen ze niet in aanmerking voor een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Ze kunnen niet werken maar vallen toch onder de inhumane bijstandsregels. Onder de kop ‘Ziek in de bijstand is een dubbele straf’ laat de Volkskrant zien hoe onrechtvaardig de Participatiewet uitpakt. Voor wie te arm is voor een krantenabonnement volgt hier een enigszins gekleurde samenvatting, verrijkt met wat links.

Volkskrant-journalisten Jonathan Witteman en Marieke de Ruiter spraken een aantal doodzieke bijstanders. Het artikel opent met ict-er Annick Smit (55) ‘die door haar ex bijna ‘het graf in werd gemept’, maar als zelfstandige geen recht had op een arbeidsongeschiktheidsuitkering en in de bijstand belandde. Toen de sociale dienst kwam controleren of ze niet stiekem samenwoonde, moest de hersenletselpatiënt een van haar onderbroeken voor haar heupen houden. Ter bewijs dat het geen herenslip was.’

Het voorbeeld is klassiek. Incompetente, sociaal gestoorde ambtenaren die op bevel van hogerhand, als blinde kampbeulen bijstandsgeechtigden behandelen alsof ze zware criminelen zijn. Dit overigens niet zozeer als gevolg van de Participatiewet maar vooral van de Fraudewet (de Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving) van 2012.

De Volkskrant gaat verder met aidspatiënt Constantijn (46) die niet voor Wajong in aanmerking kwam. Zijn karige bijstandsuitkering dwingt hem elke maand bij fondsen en vrienden te bedelen om zijn dure zorg te kunnen betalen. Verpleegkundige Nina Palfenier (40) overleefde nipt een hartstilstand. Ondanks hersenschade, spasmen en legio andere klachten krijgt ze geen arbeidsongeschiktheidsuitkering. Geld of boodschappen van haar ouders durft ze niet aan te nemen, uit angst zelfs op haar schamele bijstand te worden gekort.

Zeker 10 procent hoort niet in de bijstand

Veel Nederlanders in de bijstand zijn te ziek om überhaupt aan werk te denken, blijkt uit een Volkskrant-enquête onder zo’n 350 bijstandsgerechtigden en interviews met 37 patiënten met een uitkering. Kafkaëske eisen, dito bureaucratische kronkels en soms gewoon botte pech maken dat ze een uitkering van het UWV zoals WIA of Wajong kunnen vergeten.

De koepel van sociale diensten Divosa signaleert dat 10% van alle 400.000 bijstandsgerechtigden niet hoeven te solliciteren. Ze zijn vrijgesteld omdat zelfs de sociale diensten snappen dat deze mensen daar niet toe in staat zijn of kansloos zijn. In Amsterdam gold dit onder oud-wethouder Arjan Vliegenthart (SP) zelfs voor driekwart van de 39.000 bijstanders in de hoofdstad. Niet dat het zo’n feest is in de bijstand.

De uitkeringen zijn laag en de regels streng. Vrijgesteld of niet, ‘doel’ van de bijstand is werklozen zo snel mogelijk de arbeidsmarkt op te krijgen, de cynische verkiezingsslogan ‘een uitkering is een lekkere hangmat’ van de Hellendoornse VVD ten spijt. Laat die arbeidsmarkt voor chronisch zieken nu juist vaak onbereikbaar zijn. Allesbehalve een hangmat, maar een ziekenhuisbed, waar je geheid niet meer uit opstaat.

De Volkskrant: ‘Dus kunnen ze tot hun pensioen, als ze dat al halen, worden gehinderd in samenwonen met hun partner, mogen ze geen boodschappen of giften aannemen en kunnen ze bij een erfenis hun uitkering verliezen en hoge terugvorderingen krijgen. Zelfs een rompertje verkopen op Marktplaats is uit den boze. Sommige geïnterviewden hebben hun kroost op hun 21ste het huis uitgezet, omdat de gemeente anders hun uitkering zou korten.’ Zoals een geïnterviewde het samenvat: ‘We worden dubbel gestraft: door onze ziekte en de regels in de bijstand.’

Participatiewet goedkoop afvoerputje van de arbeidsmarkt

In de vorige eeuw konden zieke werknemers terugvallen op WAO. Die gold als riant met 80% van het laatstverdiende loon. Te ruimhartig: vakbonden en werkgevers misbruikten de regeling om overbodige werknemers te laten afvloeien. Het resultaat: 600.000 WAO’ers, die niet zelden fit genoeg waren om nog jaren te kunnen werken. ‘Nederland is ziek’, voerde toenmalig CDA-premier Ruud Lubbers als slogan in 1990. Dat klopte in zekere zin.

Inmiddels de regelingen voor arbeidsongeschikten behoorlijk uitgekleed. De uitkering voor zelfstandigen bestaat niet meer; de Wajong is alleen nog toegankelijk voor jonggehandicapten die echt nooit meer kunnen werken; de strenge WIA verving de WAO. En uitvoerder UWV kijkt heel neoliberaal naar wat de patiënt nog wél kan. Geen vangnet meer maar de uitkering als ‘springplank’, waar ook doodzieke mensen met hoogte- en watervrees op worden geduwd. Uitgangspunt van de nieuwe regelingen: burgers zijn niet te vertrouwen.

Het is niet alleen bezuinigingsnoodzaak, bevestigt ook hoogleraar sociale zekerheid Cok Vrooman van Universiteit Utrecht. Was sociale zekerheid ooit bedoeld als bestaanszekerheid bij tegenslag, nu ligt de nadruk op ‘activeren’ en ‘responsabiliseren’ (verantwoordelijkheid nemen). Vrooman in de Volkskrant: ‘Mensen zijn zelf verantwoordelijk om hun steentje bij te dragen, is de gedachte.’ Maar niet iedereen lukt dat.

De kans om arbeidsongeschikt te worden bevonden, daalde het eerste decennium van deze eeuw met 70%. Zijn we echt collectief gezonder geworden? Welnee, de helft van de chronisch zieken die volgens het UWV geen recht heeft op een arbeidsongeschiktheidsuitkering is toch echt doodziek en komt nooit meer aan de bak. Een deel daarvan zit in de bijstand, overgeleverd aan de willekeur van gemeenten. Het aantal bijstandsuitkeringen steeg van 2006 tot begin 2020 met 1/6e, ondanks het feit dat ook de bijstand veel strenger is geworden. Wie een werkende partner heeft, een paar dubbeltjes te veel geld op het spaarbankboekje of een oude auto voor de deur krijgt niks. Hoe streng de regels worden uitgeleefd, verschilt ook nog eens per gemeente.

Same old story: hogere inkomens met een kwaal gematst

Dat chronisch zieken naast een uitkering grijpen, ligt aan twee weeffouten in de UWV-beoordeling. Hoogleraar sociaal recht Barend Barentsen van de Universiteit Leiden in de Volkskrant: ‘Ten eerste dat voor het UWV niet handicaps leidend zijn, maar loonverlies: alleen wie een inkomensval maakt van meer dan 35 procent, krijgt een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Ten tweede: om dit loonverlies vast te stellen, kijkt het UWV of iemand ‘in theorie’ nog zeker ‘drie functies met drie arbeidsplaatsen’ in den lande zou kunnen vervullen.’ Barentsen: ‘Het gaat dan om allerlei beroepen waar geen opleiding voor nodig is, zoals printplaatmonteur, lampenkapstikker of haringinlegger.’

De wet pakt dus niet voor iedereen slecht uit. Chronisch zieken met een voorheen riant inkomen hebben geen last van de strenge eisen. Wie een inkomensval maakt van meer dan 35% krijgt namelijk wel een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Denk aan goed betaalde ambtenaren. Wie echter slechts het minimumloon verdiende, zoals de Amsterdamse Paulina de Boer (55, voorheen zwemleraar), heeft het nakijken. In de praktijk zijn dus ook veel ex-thuiszorghulpen en verzorgenden de dupe, schrijft de Volkskrant. Extra wrang bij deze discriminatie van de laagstbetaalden is dat de kans op arbeidsongeschiktheid aan de onderkant van de arbeidsmarkt extra groot is.

De Boer belde dus tevergeefs bij het UWV aan. Maar ook de Amsterdamse sociale dienst stelde zich snoeihard op. ‘Ik moest schroefjes in dozen pakken en daarmee mezelf weer de arbeidsmarkt op gooien’, vertelt ze. Zelfs dat trok de arbeidsongeschikte Pauline de Boer niet. Ze gooide vooral veel schroefjes op de grond, als gevolg van haar ziekte. Uiteindelijk onthief de gemeente haar van de sollicitatieplicht. De Volkskrant: ‘Zo was de cirkel rond, zij het op een voor De Boer nadelige manier: was ze dus toch arbeidsongeschikt, maar dan zonder arbeidsongeschiktheidsuitkering.’

Rechter geeft ook hier niet thuis

In beroep gaan tegen een afwijzing van het UWV slaagt zelden, ziet de Tilburgse sociaal advocaat Jean Louis van Os. Bestuursrechters lijken zich hier net zo volgzaam op te stellen als in de toeslagenaffaire.

Veel arbeidsongeschikten in de bijstand zijn al jong door de maatschappij afgeserveerd. Ilse (29) werd als puber gediagnosticeerd met de auto-immuunziekte Crohn. Voor de Wajong werd ze te gezond bevonden, voor studeren en werk te ziek. Na de nodige pogingen meldde ze zich op haar 21ste voor de bijstand – moegestreden, dakloos en met ruim €40.000,- studieschuld. Ilse in de Volkskrant: ‘Daar vertelden ze dat ik eerst mijn auto moest verkopen omdat dat telde als vermogen, maar dat was mijn slaapplek.’

Leven in de bijstand betekent dat chronisch zieken minder geld krijgen dan arbeidsongeschikten. De bijstand bedraagt dit jaar netto €1.037,- per maand voor alleenstaanden, terwijl Wajongers €1.217,- (allebei exclusief vakantietoeslag). Arbeidsongeschikten krijgen van het UWV ook nog eens jaarlijks een kleine ziektekostenvergoeding van zo’n €18,-.

Bijstandsgerechtigden krijgen als ze mazzel hooguit een extraatje van hun gemeente, vanuit de moderne armenzorg. Ondertussen zijn chronisch zieken al sowieso hun eigen risico van €385,- kwijt en hebben vaak veel extra kosten die met hun ziekte samenhangen.

P-wet medeoorzaak van woningnood

De Volkskrant: ‘Wie het hoofd boven water probeert te houden door kleren of speelgoed van de eigen kinderen te verkopen op Marktplaats, of door hulp te accepteren van familie, krijgt te maken met de inlichtingenplicht. Alle veranderingen in de inkomens- en gezinssituatie moeten bij de gemeente worden gemeld, en alle bankafschriften ingeleverd bij de sociale dienst, soms wel vier keer per jaar. Wie dit nalaat, riskeert terugvorderingen en boetes.’

De krant geeft enkele voorbeelden, zoals dat van Tineke Klooster (57). Zij kreeg €945,- boete van gemeente Het Hogeland (Groningen) nadat ze met van haar zus geleend geld een tweedehands Peugeotje had gekocht. Die had ze nodig omdat ze mantelzorger is voor haar ouders, die regelmatig naar het ziekenhuis moeten. Met het tweedehands autootje dacht ze onder de vermogensgrens te blijven, maar de gemeente zag dit anders.

De Participatiewet voelt in alle opzichten als straf, als opgesloten zitten in een werkkamp zonder werk, in isolatie. Arbeidsongeschikten in de WIA-, WAO- of Wajong mogen samenwonen, zonder dat ze hun uitkering verliezen. Bijstandsgerechtigden niet. Bijna 80% van de bijstanders leeft dan ook alleen of als alleenstaande ouder. Dat is bijna twee keer zo vaak als niet-bijstandsgerechtigden. De Participatiewet lijkt daarmee medeveroorzaker van de huidige woningnood.

‘Ga maar eens daten zo’, zegt de in 2018 door een zware hersenbloeding getroffen Francisca Uitman (41): ‘Het is al geen beste binnenkomer dat je ziek bent en nooit beter wordt. En dan moet je ook nog vertellen: ‘O ja, mocht het iets worden, dan moet je me volledig onderhouden.’ We leven in 2021, het is niet meer van deze tijd om zo financieel afhankelijk te moeten zijn.’

Grensoverschrijdend gedrag door sociale diensten

Even berucht als het grensoverschrijdende gegrabbel in de onderbroekenla door sociale rechercheurs zijn de ‘tandenborstelcontroles’ waarmee sociale diensten stiekem samenwonen hopen op te sporen. Of, zoals bij hersenletselpatiënt Paulina de Boer, de jas van wijlen haar vader, die zij sinds zijn dood draagt. Toen de inspecteur hem zag hangen viel hij er meteen over. ‘Terwijl hij me daarvoor buiten nog in die jas had gezien.’ De kwalificatie ‘grensoverschrijdend’ komt overigens niet van de Volkskrant, doch volledig voor rekening van OpStand.nu.

Ook volwassen kinderen tellen mee voor de kostendelersnorm die samenwonen onmogelijk maakt. Het ministerie van Sociale Zaken bevestigde dat kinderen van bijstandsgerechtigden vaker het nest verlaten zodra ze 21 worden, met of zonder nieuwe slaapplek. Het kabinet-heeft inmiddels aangekondigd de leeftijdsgrens voor de zogeheten ‘kostendelersnorm’ op te trekken naar 27 jaar. 

‘Concept Nederland’, een 1.500 leden tellende Facebook-groep voor zieken in de bijstand, pleit voor een apart regime voor chronisch zieken. Ook de Stichting van de Arbeid – van werkgevers en vakbonden – pleit voor hervorming van de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Een inkomensval van 15% in plaats van 35% zou moeten volstaan. Alle oproepen aan het vorige en huidige Rutte-kabinet lijken aan dovemansoren gericht.

‘Als zieke bijstandsgerechtigde voelt het alsof je helemaal onderin de piramide van Maslow zit: je bent alleen maar bezig met de basaalste behoeften’, zegt hersenletselpatiënt Nina Palfenier in de Volkskrant. ‘Ik hoef echt geen vetpot, maar het zou zo fijn zijn om een keer een cadeautje te kunnen geven als mijn familie of vrienden jarig zijn. Het zou zo fijn zijn om gewoon eens normaal te kunnen ademhalen.’

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Vul alstublieft uw commentaar in!
Vul hier uw naam in